Ths Hoàng Thị Huyên – Giám đốc hệ thống Trung tâm nghiên cứu ứng dụng khoa học – Tâm lý giáo dục và hòa nhập An Phú
Trẻ không nhìn vào mắt cha mẹ có đáng lo không? Video này giúp cha mẹ hiểu nguyên nhân, dấu hiệu cần đánh giá và cách tăng giao tiếp mắt cho trẻ thông qua trò chơi tự nhiên.
Ánh mắt là một trong những chiếc cầu đầu tiên nối trẻ với thế giới con người. Qua ánh mắt, trẻ học được sự yêu thương, sự chờ đợi, nét mặt vui buồn, lời nói và cả cảm giác an toàn. Vì vậy, khi cha mẹ nhận thấy con ít nhìn vào mắt, gọi không nhìn, chơi không nhìn mặt người lớn, hoặc chỉ nhìn đồ vật mà không nhìn người, nỗi lo lắng là hoàn toàn dễ hiểu.
Trong phát triển bình thường, trẻ nhỏ đã có xu hướng nhìn mặt người chăm sóc từ rất sớm. Giao tiếp mắt không chỉ là hành vi “nhìn”, mà là một biểu hiện của kết nối xã hội. Cuốn sách chỉ rõ: thiếu giao tiếp ánh mắt là một trong những dấu hiệu sớm và đặc trưng ở trẻ có nguy cơ rối loạn phổ tự kỷ; trẻ có thể không dùng mắt để chia sẻ niềm vui, không dùng ánh mắt để yêu cầu, không duy trì ánh mắt trong giao tiếp xã hội.
Tuy nhiên, cha mẹ cần hiểu đúng: không phải cứ trẻ không nhìn mắt là chắc chắn tự kỷ. Một số trẻ nhút nhát, lo âu, chậm nói, rối loạn cảm giác hoặc ít được tương tác mặt đối mặt cũng có thể ít nhìn mắt. Vì vậy, điều cha mẹ cần làm không phải là tự kết luận, mà là quan sát thêm các dấu hiệu đi kèm: con có quay lại khi gọi tên không, có biết chỉ tay không, có bắt chước không, có chia sẻ niềm vui không, có thích chơi với người khác không, có dùng cử chỉ để yêu cầu không.
Sai lầm thường gặp là cha mẹ ép con: “Nhìn mẹ đi!”, “Nhìn vào mắt mẹ!”, “Không nhìn là mẹ không cho!”. Cách này dễ khiến trẻ căng thẳng hơn. Với một số trẻ tự kỷ hoặc trẻ nhạy cảm thị giác, nhìn trực diện vào mắt người khác có thể tạo cảm giác quá tải, khó chịu hoặc sợ hãi. Cuốn sách cũng phân tích rằng một số trẻ tránh nhìn vì rối loạn cảm giác thị giác hoặc khó xử lý thông tin cảm xúc từ ánh mắt người khác.
Thay vì ép trẻ nhìn, cha mẹ hãy tạo ra những tình huống khiến trẻ “muốn nhìn”. Khi con thích ô tô, mẹ cầm ô tô ngang gần mặt mình, chờ con liếc mắt nhìn rồi nói: “Ô tô chạy!” và đẩy xe đi. Khi con thích bong bóng, mẹ đưa lọ bong bóng gần mặt, chờ một khoảnh khắc con nhìn rồi thổi. Khi chơi ú òa, mẹ che mặt, mở ra với nét mặt vui nhộn để con cảm thấy nhìn mẹ là một điều thú vị.
Một cách rất hiệu quả là chơi soi gương cùng con. Mẹ và con cùng nhìn vào gương, làm mặt cười, mặt ngạc nhiên, chu môi, vỗ tay, lắc đầu. Trẻ không bị áp lực phải nhìn trực diện, nhưng vẫn được học về khuôn mặt, nét mặt và sự chú ý xã hội. Đây là bước trung gian nhẹ nhàng để tăng giao tiếp mắt.
Cha mẹ cũng nên khen đúng lúc. Khi con chỉ liếc qua mắt mẹ trong một giây, đừng bỏ qua. Hãy nói ngay: “Con nhìn mẹ rồi, giỏi quá!” Sau đó đưa món đồ con thích hoặc tiếp tục trò chơi vui. Lâu dần, trẻ sẽ hiểu rằng nhìn người khác giúp con nhận được sự kết nối, sự giúp đỡ và niềm vui.
Điều quan trọng là giao tiếp mắt không nên trở thành bài kiểm tra. Nó cần được nuôi dưỡng trong tình yêu thương, sự kiên nhẫn và những trò chơi đầy cảm xúc. Mục tiêu không phải là bắt con nhìn thật lâu, mà là giúp con biết dùng ánh mắt để kết nối.
Thông điệp cho cha mẹ: Đừng ép con nhìn mắt bằng mệnh lệnh. Hãy ngồi ngang tầm mắt, chơi vui, chờ đợi và khen ngợi từng khoảnh khắc con chủ động nhìn.
